A+ A A-

„Czy i w jaki sposób można określić wspólne kryteria postępu w rozwoju przyrody (żywej) i społeczeństwa? Z okazji 100-lecia śmierci Herberta Spencera (1820-1903)”. Postęp towarzyszy światu od początku jego powstania. Co był przyczyną początku świata? Z pewnością każdy człowiek odpowiedziałby inaczej. Większość zasugerowałaby się wiarą. W dzisiejszych czasach postęp zajmuje szczególne miejsce, a jego tempo zwiększa się. Zaczyna rodzić się obawa, czy niezbyt szybko? Czy postęp może kiedyś się skończyć? Czy istnieje możliwość całkowitego wyczerpania się wiedzy i nauki? W jaki sposób człowiek istniałby w tak rozwiniętym świecie? Trudna, wręcz niemożliwa jest odpowiedź na owo pytanie. Określenie postępu było już podejmowane w dziejach ludzkości m.in. przez Darwina, Turgota, Condonceta, Spencera i innych. Darwin stworzył w 1859r. teorię opierającą się na przekonaniu, że rozwój jest powolnym, ciągłym procesem dokonującym się dzięki doborowi naturalnemu organizmów oraz ich nieustającej walce o byt i dostosowaniu się do środowiska. Drugim, który podjął ten sam temat był Herbert Spencer głoszący, że społeczeństwo jest organizmem żywym. Pomimo tego, iż Darwin uważany jest za pierwszego twórcę nowożytnej teorii ewolucji, Spencer jako pierwszy wyłożył swoją teorię jeszcze przed ukazaniem się pracy Darwina. Angielski filozof pragnął wyrazić swoją „ ewolucję społeczną” poprzez fizykę, która stanowiła dla niego źródło natchnienia. Obok Auguste Comte’a (którego ostro krytykował za system filozoficzny),uchodził również za twórcę socjologii, był zwolennikiem empiryzmu. Spencer stworzył olbrzymi system filozoficzny, w którym przedstawił obok nauk przyrodniczych, nauki społeczne. Jego filozofia zyskała większe uznanie za oceanem, niż w rodzinnej Anglii. Filozofia stanowiła dla Spencera jeden z trzech stopni poznania świata, obok wiedzy i nauki. Według niego powinna ona odnaleźć pogląd, który byłby w stanie wyjaśnić ogólny całokształt procesów zachodzących w świecie. Zdaniem Spencera filozofia to „ wiedza całkowicie zjednoczona, podczas gdy nauka jest wiedzą częściowo zjednoczoną, a wiedza to najniższy rodzaj wiedzy nie zjednoczonej” Filozof żyjący w latach 1820-1903 negował całkowite poznanie prawdy obiektywnej rzeczywistości na gruncie trzech stopni poznania. Uważał, że ludziom, może się tylko wydawać, że coś znają, ale tak naprawdę w wyniku postępu cywilizacji można stwierdzić, że człowiek nie jest zdolny do owego poznania. W ten sposób Spencer został agnostykiem. Stwierdził, że w pewnym momencie poznania człowiek staje „oko w oko z czymś niewytłumaczalnym”. Człowiek posiada określoną granicę poznania. Istotnie, również dla współczesnego człowieka istnieją zakresy pytań, na które nie ma jeszcze odpowiedzi. Wszystko co istnieje w świecie podlega procesowi ewolucji. Z pewnością do tegoż stwierdzenia nie można mieć wątpliwości. Wystarczy spojrzeć na przestrzeń wieków, aby się o tym przekonać. Świat wciąż się rozwija, idzie naprzód. Przyroda nieorganiczna i organiczna jest ogromną częścią świata. Pozostała część świata tj. cywilizacja, kultura jest wynikiem postępu. Spencer określił wspólne kryteria postępu w rozwoju przyrody żywej i społeczeństwa. Mawiał, że „ społeczeństwo jest organizmem” i dopatrywał się podobieństw, które opisał w pięciu cechach wspólnym społeczeństwu i organizmom żywym. Obydwu organizmom towarzyszą następujące cechy: • Wzrost masy jest pierwszą wspólną cechą obydwu zagadnień. Łączy on świat organiczny ze społecznym oraz oddziela je od świata nieorganicznego. Istoty żywe żyjąc przechodzą wiele przemian m.in. zmianę wagi. • Różnicowanie się struktur- zmiana struktury towarzysząca wzrostowi masy jest kolejną cechą odpowiadającą zarówno organizmowi żywemu jak i społeczeństwu. W miarę rozwoju zmienia się budowa, wielkość i objętość, następują różnorodne przekształcenia. Komórki łącząc się tworzą tkanki, te z kolei w wyniku integracji dają narządy, które stanowią części poszczególnych układów. Różne układy, które podlegają przekształceniom przyjmując postać bardziej złożonej struktury, tworzą istotę żywą( pierwotniaki, stawonogi, kręgowce.) W społeczeństwie natomiast zwiększa się ilość obywateli oraz zaczynają zaznaczać się coraz wyraźniejsze różnice pomiędzy poszczególnymi grupami. Owe zróżnicowanie w obydwu przypadkach przebiega aż do momentu osiągnięcia dojrzałości, która powoli zapoczątkuje upadek. W wyniku wzrostu masy następuje różnicowanie się struktury, które niesie za sobą zmianę funkcji. • Postępujące różnicowanie się funkcji jest trzecią wspólną cechą. Różnice budowy, kształtu pociągają zróżnicowanie czynności. Po zmianie kształtu i budowy organy przystosowują się do nowych czynności. Według Spencera powstająca klasa panująca zaczyna przejmować kontrolę nad innymi. Gdy owa klasa ulega rozkładowi różne czynności przejmują poszczególne grupy, na które klasa została podzielona. Funkcjami nazywa autor „różne czynności, różnych części” obydwu organizmów. Owe funkcje w procesie rozwoju wykształcają różnice, które w pewien sposób są od siebie zależne. Różnice te bowiem wzajemnie się uzupełniają, egzystencja jednej pozwala istnieć drugiej( np. istota żywa zacznie tracić wzrok, to tym samym inne narządy zmysłów np. słuch będą się wyostrzać). Zatem, zmiana którejkolwiek różnicy pociąga za sobą zmianę kolejnych. Autor uświadamia, że związek jaki zachodzi pomiędzy różnicami współzależnie zwiększa się w miarę rozwoju ewolucji. • Podział pracy jest kolejną własnością łączącą obydwa organizmy. Według Spencera jest to cecha zasadnicza. W organizmie żywym ustąpienie pracy któregokolwiek narządu pociąga konsekwencje, w wyniku których następuje wstrzymanie działalności innych organów. Zaburzenia wątroby wiążą się z zaburzeniami całego układu pokarmowego; uszkodzenie pewnych komórek nerwowych, które są odpowiedzialne za widzenie ciągnie za sobą utratę wzroku, a naruszenie komórek w rdzeniu kręgosłupa powoduje paraliż ciała, uniemożliwiający istocie żywej ruch. W społeczeństwie zaś grupy uzależnione są od innych grup. Autor ukazuje przykład producentów wyrabiających żelazo zależnych od górników oraz krawców zależnych od tkaczy. Na miejsce można przywołać inne różnorodne przykłady np. piekarz nie upiecze chleba, dopóki rolnik nie zbierze zboża, budowniczy nie będzie mógł realizować swojej pracy, jeżeli nie zostaną mu dostarczone odpowiednie materiały od producentów, a muzykowi „trudno” będzie grać na instrumencie, póki nie wykona go fachowiec. Zatem w społeczeństwie obywatele są zależni jeden od drugiego, współpracują ze sobą tworząc zgrany układ podobnie jak części żywego organizmu. Pomimo tego, że jednostki w obydwu organizmach są współzależne od siebie mogą również prowadzić życie odrębne. • Życie całości jest znacznie dłuższe niż życie poszczególnych jednostek-to stwierdzenie tyczy się obydwu organizmów i jest ich kolejną wspólną cechą. Z tego twierdzenia wynika, że istnieje różnica pomiędzy jednostką a całością. Życie całości nie kończy się wraz z życiem jednostki. W organizmie żywym wciąż obumierają dawne komórki, a ich miejsce zastępują nowe, dzięki czemu organizm żyje. Owa regeneracja wciąż trwa, pomimo tego, że jej działalność nie zawsze jest zauważalna. Organizm społeczny pomimo tego, że jego poszczególne części też ulegają różnorodnym zmianom, jednostki umierają, nadal egzystuje jako całość. Dzieje się tak, gdyż umierają obywatele, ale również na świat przychodzą nowi, którzy umożliwiają dalsze istnienie społeczeństwa. W społeczeństwie znajdują się różnorodne fabryki, firmy, instytucje, stowarzyszenia, mimo tego, iż osoby, które pracowały w nich od początku już nie żyją. Słynna firma „Fazer” została założona w 1891 r. i chociaż jej założyciel od dłuższego czasu nie jest wśród obecnych, to jednak firma prowadzi swoją działalność. Reasumując wspólne cechy można zapisać: 1. Z rozwojem zmienia się MASA, która znacznie odbiega od początkowej. 2. Zmiana masy powoduje ZRÓŻNICOWANIE się początkowo prostej STRUKTURY, która w miarę rozwoju przyjmuje postać coraz bardziej skomplikowaną 3. Zróżnicowanie się budowy powoduje zaistnienie ZRÓŻNICOWANIA FUNKCJI 4. Kolejne etapy ewolucji powodują silniejsze oddziaływanie pomiędzy poszczególnymi częściami, które na początku nie były powiązane ze sobą (PODZIAŁ PRACY). W jednych i drugich poszczególne części są od siebie wzajemnie zależne i funkcjonowanie żadnej z nich nie jest możliwe bez funkcjonowania wszystkich pozostałych. 5. Życie całego organizmu jest dłuższe niż życie poszczególnych jednostek. Często wielu socjologów pomija fakt, iż Spencer porównywał nie tylko społeczeństwa do organizmów biologicznych, ale również i organizmy biologiczne do społeczeństw. Spencer dostrzegał również różnice. Zauważył, że tak jak obydwa organizmy są podobne do siebie pod pewnymi, określonymi względami, tak pod innymi względami nie zachodzą w nich podobne działania. Po pierwsze części organizmów żywych tworzą spójną, związaną całość, natomiast części społeczeństwa są rozdzielną całością. Jest to całość „nieciągła” rozproszona w przestrzeni. Po drugie części budujące organizm pierwszy są ściśle ze sobą związane, przylegają do siebie. Części składające się na budowę drugiego organizmu są wolne oraz rozproszone. Spencer doszedł do wniosku, że organizm społeczny może być mniej rozdzielny. Włącza się do niego organizmy niższe od człowieka, a zatem rośliny i zwierzęta. Utwierdza w przekonaniu, że człowiek i zwierzęta z roślinami są od siebie współzależne oraz kształtują się nawzajem. Organizmy niższe mają znaczący wpływ na tryb życia i czynności człowieka. Autor wnioskuje: „ spójność części jest warunkiem niezbędnym[...], dzięki któremu organizm utrzymuje się przy życiu” . Mimo tego, że części organizmu społecznego nie są w bezpośredni sposób związane ze sobą tak, jak części organizmu żywego, to jednak oddziałują na siebie wzajemnie. Utrzymują się we wzajemnym stosunku poprzez rozdzielającą się przestrzeń. Zatem łączą się w sposób pośredni poprzez „język uczuć, język intelektu”. We współdziałanie polega na przekazywaniu impulsów od części do części. U organizmów niższych impulsy przebiegają na całej przestrzeni. Wzajemne powiadamianie się istot wyższych nosi nazwę Internuncial, czyli „przebiega po określonych torach” . Porozumiewanie się zachodzi, jak już wyżej wspomniałam za pomocą języka uczuć, rozumu (intelektu) i dzięki niemu części organizmu społecznego(rozdzielne) przeistaczają się w egzystująca całość. U zwierząt pewne obszary są ośrodkiem odczuwania i myślenia, inne z kolei zostały pozbawione owych zdolności. W organizmach żywych części(obszary) znajdują się w jednym miejscu rozwijając się, rozmnażając tworząc pokolenie, które będzie wykonywało te same funkcje. Pewne części mogą utracić swoją wrażliwość, podczas gdy inne staną się bardziej czułe. W społeczeństwie rzecz ma się inaczej. Poszczególne części nie są w stanie odczuwać większej lub mniejszej wrażliwości, ponieważ nie są ze sobą bezpośrednio połączone. W zamian istnieje tylko cząstka, która może przypominać podobne zróżnicowanie. Istnieje różnorodność charakterów ludzkich, dzięki którym ludzie mają większą lub mniejszą zdolność odczuwania tych samych emocji, przeżywania tych samych sytuacji. Każda jednostka w społeczeństwie jest niepowtarzalna. Spencer pisze, że różnice w sposobie odczuwania i wyrażania uczuć można zaobserwować nawet w społeczeństwie składającym się z osobników jednej rasy i jednego poziomu. Uważa, że najważniejsza różnica pomiędzy dwoma typami, polega na tym, że w organizmie zwierzęcym „świadomość koncentruje się w stosunkowo małej części całości”, natomiast w organizmie społecznym jest „rozproszona w całym skupisku” . Wszyscy obywatele organizmu społecznego są w stanie odczuwać radość i smutek tylko w przybliżonym stopniu. Autor dopatrzył się różnic w zanalizowanych organizmach, ale podobieństwa grają zdecydowanie nadrzędna rolę. Organizmy zostają podobne pod względem prawa, które nimi włada. Prawo to nazywa się postępem. Postęp w znaczeniu ewolucjonistów oznaczał ruch do przodu. Słowo „postęp” często było wyrażane jako „rozwój”, „wzrost”, „zmiana” czy „ewolucja”. Okres ogromnego postępu odpowiada okresowi pokoju, ale i również w czasach, w których istnieje ryzyko wojny. Pierwszy okres sprzyja rozwojowi sztuki, a drugi z kolei jest korzystny dla techniki i nauk zdaniem Spencera. Ogromna wiara w postęp narodziła się w wieku XVIII i XIX. W tym czasie zjawisko postępu stało się przedmiotem badań wielu ludzi m.in. ewolucjonistów, do których obok Darwina, Tylora, Morgana, Smitha, Frazera należał Herbert Spencer. Spencer pośród nich był jedynym teoretykiem ewolucji kosmicznej. Klasyczny ewolucjonizm polegał na łącznej akceptacji 10 założeń: Jedności świata, prawidłowości, genetyzmie, jednolitości natury ludzkiej, zmienności, globalnym charakterze zmiany, zmiany jako postępu, nierównomierności postępu, ciągłości i stopniowości postępu i immanentności zmiany. • Jedność świata Głoszono, że rzeczywistość ludzka nie jest w żaden szczególny sposób wyróżniona z przyrody. Świat jest rozwijającą się całością, która według Spencera jest właściwym przedmiotem badań naukowym. Zakładał również zasadniczą jedność świata i praw nim rządzących. • Prawidłowość Rzeczywistość ludzka podlega tym samym prawom co świat przyrody. Założenie to, wynika z tego, że ludzki świat potraktowano jako część przyrody. Myśli oraz pragnienia również rozwijają się czy dojrzewają tak jak rośliny czy zwierzęta. Głoszono rozwój wszystkiego cokolwiek istnieje. Spencer pisze o tymże założeniu w „ systemie filozofii syntetycznej”. Prawa, które istnieją w naturze, to prawo współwystępowania oraz prawo następstw struktury i funkcji. • Genetyzm Ewolucjoniści zakładali, iż wyjaśnić zjawisko to znaczy wskazać jego genezę. Spencer traktując społeczeństwo ( zbudowane z instytucji) jak organizm twierdził, że zrozumienie i wyjaśnienie instytucji społecznych, ale także organizmów ( organicznych i nieorganicznych) nie jest możliwe bez uwzględnienia ich genezy i przemian jakim ulegały. Udzielenie odpowiedzi na pytanie jak funkcjonuje instytucja czy organizm nie jest możliwe bez wniknięcia w jej ewolucję. • Zmienność Zmienność dla ewolucjonistów i Spencera jest konieczna i oczywista na drodze postępu. Zmiana, ruch, rozwój-głosiła myśl ewolucjonistyczna. Zmienność była uważana za atrybut wszystkiego co istnieje. Spencer uważał, że rzeczy podlegające procesowi ewolucji zachowują cechę zmienności. • Globalny charakter zmiany Zakładano, że społeczeństwo jest pewną całością. Spencer mawiał, że społeczeństwo jest całością taką jak organizm. Trzecia cecha wspólna dla organizmu żywego i społecznego omówiona wyżej jest potwierdzeniem, iż owo założenie było zgodne dla Spencera. Ustalono , iż zmiana w jakiejś jednej dziedzinie pociąga za sobą zmiany w innych dziedzinach, aż w końcu przekształciła się w zmianę globalną. • Zmiana jako postęp Kolejne założenie głosiło, że zmiana jest zmianą ukierunkowaną. Spencer pisał, że istnieje określony kierunek zmian( nie zgadzał się jednak, że postęp ma charakter jednoliniowy). Ewolucjoniści, do których należał Spencer kontynuowali oświeceniową ideę postępu, która głosiła m.in. wartość doczesnych i ziemskich osiągnięć człowieka, ale i również zakładała stałość praw natury, które prowadziły do rozwoju wiedzy(idei postępu nie należy mylić z teorią postępu, którą udoskonalił Turgot i Condorcet). Spencer nawiązując do tradycji oświeceniowej preferował konieczność badania cywilizacji, obyczajowości, stanu nauki, techniki i instytucji społecznych,(wprowadzając wyraz instytucja Spencer wzbogacił słownictwo socjologiczne). Instytucje społeczne są tym, dzięki czemu dokonuje się przystosowanie niespołecznego z natury człowieka do współdziałania z innymi ludźmi. Im ludzi jest więcej, tym bardziej muszą być zorganizowani. Spencer bardzo krytykował historie, która zbyt wiele uwagi poświęcała jednostkom: władcom, wodzom i geniuszom. Uważał, że aby pojawił się wybitny człowiek potrzebny jest odpowiedni poziom cywilizacji. Herbert Spencer wraz z innymi przedstawicielami ewolucjonizmu negocjował rozwój świadomości jako ośrodek postępu. Opowiedział się przeciwko Comte’owi. Spencer pisał, że „postęp umysłowy dokonuje się przez kolejne wyłanianie się nowych czynności wewnętrznych odpowiadającym nowym czynnościom zewnętrznym.” Kryteria postępu jakimi operowano były obiektywne np. spencerowskie pojęcie ewolucji jako „ zmiana od nieokreślonej niespójnej jednorodności do określonej spójnej różnorodności” .Inaczej mówiąc, ewolucja polegała na przejściu od stanu niespójnego do spójnego, a tym samym następuje przejście od jednolitości do wielorakości. Spencer mawiał, że „ ewolucja przechodzi od homogenicznego do heterogenicznego” .Wraz z przejściem od niespójnej homogeniczności do spójnej heterogeniczności następuje rozproszenie ruchu i łączenie się materii. Podstawową różnicą pomiędzy ową „niższością”, a „wyższością” była różnica struktury i funkcji. W wyniku rozwoju następuje zmiana; zmiana ta powstaje w wyniku komplikowania się struktury i różnicowania funkcji. „ Niższość” charakteryzuje się bardziej prostotą(jednorodnością), a „wyższość” złożonością(różnorodnością).Proces ewolucji jest bardziej zaawansowany wtedy, gdy bardziej skomplikowana staje się struktura organizmu, a tym samym w organizmie wyodrębnia się więcej funkcji. Zasada ta jest aktualna zarówno dla organizmu organicznego i nieorganicznego, ale i również dla ponad organicznego czyli społeczeństwa. Spencer był przekonany, że w ewolucji występuje ruch. Według niego był to ruch różnicowania się, ruch od jednorodności do różnorodności. Uznawał wzrastające się różnicowanie za właściwy cel rozwoju organizmów żywych i społeczeństwa oraz za oznakę postępu. Dojrzałość społeczeństw i kultur określono na podstawie rozwoju kultury materialnej, podziału pracy, struktury społecznej(pojęcie wprowadzone przez Spencera), organizacji politycznej oraz świadomości. Podobnie jak Morgan, Spencer uszeregował społeczeństwo według ich postępu – przejście od militaryzmu (rola władcy, jednostki podlegają rządzącemu) do industrializmu( cele pokojowe). O industrializmie pisał: ” najważniejsza jest wola jednostek” . Społeczeństwo, w którym żył uważał za przejściowe, tzn. podążało w kierunku industrializmu. Zatem istnieje stopniowa ewolucja w kierunku większej wolności jednostki. Spencer był zwolennikiem industrializmu. Wszyscy ewolucjoniści byli zgodni co do tego, że społeczeństwa Europy Zachodniej są bardziej zaawansowane w ewolucji, a pozostałe dążą w tym samym kierunku. Nie oznacza to jednak, że uważali iż inne państwa są gorsze, ale znajdowały się tylko w niższych fazach ewolucji. Ogólne kryterium złożoności struktury i różnicowania funkcji samo w sobie okazało się nie wystarczające. Pojecie przeżytków uzupełniło owo kryterium. Przeżytki były to elementy kulturowe tj. obyczaje, tradycje, opinie. Traktowane były jako dowody dawnego stanu kultury, z którego narodził się nowy. Dzięki nim ewolucjoniści mogli odkrywać co było wcześniej, a co później. • Nierównomierność postępu Społeczeństwa obowiązują te same prawa i rozwijają się w tym samym kierunku. Zakładano jednak, że tempo ewolucji nie jest równomierne. Po pierwsze, różne grupy społeczne rozwijają się w różnym tempie. Wszystkie społeczeństwa przechodzą szybciej lub wolniej tę samą drogę. Po drugie, tempo rozwoju tych samych społeczeństw nie jest jednakowe w poszczególnych fazach ewolucji. Różnice w tempie ewolucji w poszczególnych etapach, przejście od dzikości poprzez barbarzyństwo do cywilizacji, wykazują coraz większe przyspieszenie tempa ewolucji( ewolucjoniści powtarzali często, że dzicy są „naszymi przodkami”). Spencer pisał, że przekroczenie pewnego stopnia skomplikowania struktury pozbawia ją plastyczności i zdolności przystosowawczych. Owo spencerowskie twierdzenie jest zgodne z założeniem, ze tempo ewolucji ma pewną granicę, po czym stopniowo zaczyna słabnąć, aż w końcu ustaje. • Ciągłość i stopniowość postępu Założono, że każda forma wyższa wyłania się stopniowo z formy bezpośrednio ją poprzedzającej. Spencer pisał, że w wyniku wzrostu masy następuje różnicowanie się struktury, a te z kolei pociąga za sobą zmianę funkcji. Stopniowość i ciągłość jest cechą zmiany. Był również zwolennikiem doktryny, która głosiła, iż nie należy interweniować w żywiołowe procesy społeczne. Ewolucjoniści uważali, że człowiek musi od nowa uczyć się panować nad swoimi namiętnościami oraz doskonalić umysł. Spencer zaś głosił lamarckizm, to znaczy, uważał, że cechy nabyte w ciągu życia przekazywane są potomstwu i utrwalane dziedzicznie. W tym wypadku mocno odbiegał od założeń postępu. Drogi rozwojowe wszystkich społeczeństw muszą być dokładnie takie same według ewolucjonistów. Spencer zaprzeczał jednak, że postęp ma charakter jednoliniowy. Odpowiedź na temat brzmi następująco: można określić wspólne kryteria postępu w rozwoju przyrody żywej i społeczeństwa. Z tegoż twierdzenia wynika, iż istnieje wspólne kryterium postępu i przyrody, ale i również wspólne kryterium postępu i społeczeństwa, ponieważ „społeczeństwo jest organizmem”. Spencer pisał o podobieństwach, które charakteryzowały obydwa organizmy ( pięć wspólnych cech) tj. organizm żywy i społeczny. Wyżej wymienione kryteria odnoszą się do obydwu organizmów. Istnieją również minimalne różnice pomiędzy organizmami oraz we wspólnych kryteriach postępu obydwu organizmów ( lamarckizm Spencera). Różnice nie są jednak aż tak znaczące, by można było negatywnie odpowiedzieć na postawione pytanie. Przyroda i społeczeństwo pod określonymi względami stanowią całość, która rozwija się zgodnie z założeniami postępu. Ludzie potrzebują postępu, gdyż zostali do niego stworzeni. Rozwój poznawczy prowadzi do rozwoju moralnego. Postęp sugeruje zmianę sytuacji człowieka w świecie. Spencer, ale nie tylko on, zauważył, że na świecie rządzi prawo postępu. Odkrył w przyrodzie racjonalny prządek i badał jego ewolucję. Zjawisko postępu zafascynowało go do tego stopnia, że poświęcił mu większość dzieła swego życia. Wraz ze śmiercią Spencera, którego dziś mało kto czyta, postęp nie zniknął. Ewolucja wciąż przechodzi od etapu niższego do wyższego. Postęp trwał, trwa i będzie trwać. Bibliografia 1. W. Tatarkiewicz „Historia filozofii” 2. F. Copleston „Historia filozofii” - tom IX 3. J. Szacki „Historia myśli socjologicznej” cz. I PWN Warszawa 1983 4. L. Kasprzyk „Spencer” Wiedza Powszechna Warszawa 1967 5. Z. Krasnodębski „Upadek idei postępu” Państwowy Instytut Wydawniczy 1991 6. M. Niechwiej „Historia filozofii w sentencjach” Warszawa 2001 7. Nowy Leksykon PWN 8. Słownik terminów filozoficznych 9. Internetowa encyklopedia „Wiem”

Popularne artykuły


Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /libraries/joomla/filter/input.php on line 656

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /libraries/joomla/filter/input.php on line 659

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /libraries/joomla/filter/input.php on line 656

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /libraries/joomla/filter/input.php on line 659

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /libraries/joomla/filter/input.php on line 656

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /libraries/joomla/filter/input.php on line 659

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /libraries/joomla/filter/input.php on line 656

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /libraries/joomla/filter/input.php on line 659

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /libraries/joomla/filter/input.php on line 656

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /libraries/joomla/filter/input.php on line 659